بیانی در مورد مصحف فاطمه علیها السلام
سئوال : نظر شما شیعیان در مورد مصحف فاطمه چه می باشد ؟
سئوال کننده : برادر عمر علی دوست
در روایات اهل بیت علیهم السلام سخن از مصحفی به میان آمده که منسوب به حضرت زهرا علیها السلام است ؛ برای نمونه «محمد بن مسلم » از امام صادق علیه السلام نقل می کند : « … فاطمه مصحفی از خود باقی گذاشته که قرآن نیست » (بصائر الدرجات ص 155 ح 14 )
این گونه روایات در مصادر حدیثی شیعه سبب شد که برخی از مغرضان یا نادانان شیعه را متهم سازند به این که قرآنی غیر از قرآن متداول در بین مسلمین دارند ، زیرا لفظ مصحف مختص به قرآن کریم است و مصحف فاطمه ؛ یعنی قرآنِ فاطمه .
اهل سنت در حالی به ما تهمت می زنند که برخی از منابع آنان از مصحفی یاد می کنند که متعلق به عایشه می باشد مراجعه کنید به تفسیر نسائی ج 2 ص 370 و تفسیر بغوی ج 2 ص 331 . با این حال نمی دانم چرا حضرات وجود این مصحف در نزد خود را دلیل بر تحریف قرآن نزد خود نمی دانند ولی به شیعه انگ می زنند و این نشان از بغض و عداوت دارد .
به هر تقدیر ، با وجود این سوء برداشت ها ، ناچاریم به طور مختصر حقیقت مطلب را روشن سازیم :
معنای کلمه مصحف
مصحف در لغت به معنای مجموعه ای است از نوشته های یک کاغذ ، یا مجموعة اوراقی که در یک جلد ، جای دهند .
جوهری می نویسد : « المصحف : هو الجامع للصحف المکتوبه بین الدفتین » (صحاح اللغه ج 4 ص 1384 ؛ تاج العروس ج6 ص 161 ؛ لسان العرب ج 9 ص 186 و … )
مصحف عبارت است از چیزی که جمع کنندة نامه هایی است که بین دو جلد نوشته شده است . در نتیجه مصحف در لغت عرب شامل مطلق کتاب جلد شده است و اختصاص به قرآن ندارد .
کلمة مصحف بعد از نزول قرآن
بی تردید لفظ مصحف بعد از نزول قرآن استعمال یادی داشته ، به طوری که در قرآن مشهور شده است . ولی این بدان معنا نیست که معنای لغوی آن الغا شده ، بلکه در معانی دیگری – غیر از قرآن – نیز استعمال شده است .
لفظ مصحف در قرآن و احادیث
با مراجعه به قرآن کریم پی می بریم که لفظ مصحف به معنای قرآن ، در آن استعمال نشده است ، با آن که اسامی فراوانی بر آن اطلاق شده که برخی به بیش از پنجاه اسم رسانده اند .
هم چنین با مراجعه به احادیث مشاهده می کنیم که پیامبر اکرم صلی الله علیه و اله لفظ مصحف را به عنوان علم بر قرآن اطلاق نکرده است .
در تاریخ آمده است : اولین مرتبه ای که این لفظ بر کتاب خداوند اطلاق شد در عصر خلافت ابوبکر بوده است .
سیوطی نقل می کند :« لمّا جمع ابوبکر القرآن قال سمّوه ، فقال بعضهم : سمّوه انجیلاً فکرهوه . و قال بعضهم : سمّوه السفر فکرهوه من یهود . فقال ابن مسعود : رأیت بالحبشه کتاباً یدعونه المصحف فسمّوه به . » ( الاتقان ج1 ص 53 )
هنگامی که ابوبکر قرآن را جمع آوری کرد ، دستور داد که برای آن نامگذاری کنند : برخی آن را انجیل نامیدند ، که او راضی نشد . گروهی دیگر او را سفر نامیدند که به جهت یهود راضی نشد . اما ابن مسعود گفت : من در حبشه کتابی را دیدم که آن را مصحف می نامیدند ، اسم قرآن را « مصحف » نامید .
دکتر امتیاز احمد در کتاب دلائل التئثیق المبکر للسنه و الحدیث می نویسد : لفظ مصحف در خصوص قرآن استعمال نشده ، بلکه در بسیاری از موارد به معنای کتاب به کار رفته است ؛ آنگاه برای آن شواهدی اقامه کرده است . (دلائل التئثیق المبکر للسنه و الحدیث ص 268 )
دکتر ناصرالدین اسد می نوسد : « در بسیاری از موارد بر نوشتة جمع آوری شده لفظ مصحف را اطلاق می کنند که مقصودشان مطلق کتاب است ، نه قرآن به تنهایی » ( مصادر الشعر الجاهلی ص 139 )
استاد بکر بن عبدالله در کتاب معرفه النسخ و الصحیفه الحدیثیه می نویسد : « لفظ مصحف از جمله اصطلاح هایی است که به انواع نوشته هایی اشاره دارد که در آنها سنت تدوین شده است . » (معرفه النسخ و الصحیفه الحدیثیه ص 28 )
مصحف در لسان تابعین
همان گونه که لفظ مصحف در زبان صحابه بر غیر قرآن استعمال شده در زبان تابعین نیز چنین بوده است .
ابن سیرین نقل می کند : « بعد از وفات پیامبر صلی الله علیه و اله علی علیه السلام قسم یاد کرد که ردا برتن نکند مگر در روز جمعه ؛ تا این که قرآن را در مصحفی جمع آوری کند » ( المصاحف ص 10 )
هم چنین از رفیع بن مهران نقل شده که گفت : « در عهد خلافت ابی بکر ، مسلمین قرآن را در مصحفی جمع نمودند .» (همان ص 9 )
نویسنده مصحف فاطمه کیست ؟
از مجموع روایات استفاده می شود که کاتب و نویسنده مصحف فاطمه علیها السلام ، علی بن ابی طالب علیه السلام بوده است. حامد بن عثمان در مورد مصحف فاطمه علیها السلام از امام صادق علیه السلام سؤال نمود . حضرت در جواب فرمود : امیرالمؤمنین علیه السلام هرچه را می نشنید می نوشت تا آن کهخ تبدیل به مصحفی شد . ( اصول کافی ج 1 ص 240 ح 2)
ابوعبیده نیز از امام صادق علیه السلام نقل می کند که فرمود :« … علی علیه السلام آن را می نوشت و این همان مصحف فاطمه است . » ( همان ص 241 ح 5)
علی بن أبی حمزه از امام صادق علیه السلام نقل می کند که فرمود : «… نزد ما مصحف فاطمه علیها السلام و خطّ علی علیه السلام است . »
املا کننده کیست ؟
از برخی روایات استفاده می شود که املا کننده خداوند است . ابوبصیر از امام صادق علیه السلام نقل می کند که فرمود : « همانا نزد ما مصخف فاطمه است و چه چیز آنان را به مصحف فاطمه آگاه کرد ؟ … همانا آن مکتوبی است که خداوند آن را املا کرده و به حضرتش وحی نموده است .» ( بصائر الدرجات ص 152 ح 3 )
در بعضی از روایات آمده است که املا کننده فرشته بوده است (اصول کافی ج 1 ص 245 ح 2 ) همچنین از برخی دیگر استفاده می شود که املا کننده جبرئیل بوده است . ( همان ج 1 ص 241 ح 5 ) در دسته ای از روایات ، املا کننده رسول خدا صلی الله علیه و اله معرفی شده است . (بصائر الدرجات ص 157 ح 1 )
با جمع روایات به این معنا می رسیم که خداوند آن را از طریق فرشته عام یا خاصش به پیامبر صلی الله علیه و اله ابلاغ می کرد و پیامبر صلی الله علیه و اله به حضرت زهرا علیها السلام قرائت می نمود و امیرالمؤمنین علیه السلام نیز آن را می نوشت . و نیز بخشی از آن مستقیماً به توسّط جبرئیل بر حضرت زهرا علیها السلام نازل شده است .
سرّ انتساب این مصحف به حضرت زهرا علیها السلام ، با وجود آن که کتابت به دست حضرت امیزالمؤمنین علیه السلام بوده ، آن است که الهام مطالب مصحف و خطابه های آن متوجه حضرت زهرا علیها السلام بوده است .
محتوای مصحف فاطمه علیها السلام
آنچه به طور قطع در مورد مصحف حضرت فاطمه علیها السلام نفی شده دو امر است :
1- قرآن
در کثیری از روایات که در آن از مصحف فاطمه علیها السلام سخن به میان آمده است ، به صراحت به این نکته اشاره دارد که آن نه تنها قرآن نیست ، بلکه آیه ای از آیات قرآن نیز در آن نیامده است .
محمد بن مسلم از امام صادق علیه السلام نقل می کند : فاطمه مصحفی را باقی گذاشت که قرآن نیست . ( همان ص 155 ح 14 )
علی بن حمزه از عبد صالح علیه السلام نقل می کند که فرمود : مصحف فاطمه نزد ماست که در آن آیه ای از آیات قرآن نیست ( همان ص 154 ح 89)
2- احکام شرع
نه تنها در مصحف فاطمه علیها السلام آیات قرآن وجود ندارد ، بلکه از هرگونه احکام حلال و حرام نیز خالی است .
امام صادق علیه السلام فرمود : « … آگاه باش که در مصحف فاطمه هیچ حکمی از حلال و حرام نیست … » ( اصول کافی ج 1 ص 240 ح 2 )
محتوای مصحف فاطمه
در هیچ روایتی به همة محتوای مصحف فاطمه علیها السلام اشاره نشده است ، ولی از مجموع روایات برخی از محتویات استفاده می شود :
1- مقام پیامبر اکرم صلی الله علیه و اله
ابوعبیده از امام صادق علیه السلام نقل می کند : فاطمه بعد از پدرش 75 روز زنده بود . در این ایام به جهت دوری از پدرش به شدت ناراحت بود . جبرئیل همواره بر او نازل می شد و در عزای پدرش او را تعزیت داده و از او دلجویی می نمود و نیز خبر از پدرش و جلالت و مقام او می داد … علی علیه السلام آنها را می نوشت و این است مصحف فاطمه ( همان ص 241 ح 5 )
2- آینده ذریة زهرا
در همان روایت صحیح آمده است : « … و خبر می داد او را به آنچه بعد از وی بر ذریّه اش وارد می شود .»
3- علم حوادث
در حدیثی از امام صادق علیه السلام منقول است که فرمود : « و امّا مصحف فاطمه ، در آن اموری است که در آینده اتفاق خواهد افتاد » ( بحار الانوار ج 26 ص 18 ح 1 )
هم چنین در حدیث حمّاد بن عثمان از امام صادق علیه السلام وارد است که حضرت فرمود : « … آگاه باش ! در آن – مصحف فاطمه – حلال و حرام نیست ، بلکه در آن علم به اموری است که در آینده اتفاق می افتد . » (اصول کافی ج 1 ص 240 ح 2)
4- اسماء انبیا و اوصیا
در روایتی از امام علیه السلام وارد شده که فرمود : « هیچ نبی یا وصیّی نیست مگر آنکه نامش در کتابی است که نزد من است ؛ یعنی مصحف فاطمه » ( بحار ج 47 ص 32 )
5- اسماء ملوک و پدرانشان
در روایت سابق از امام صادق علیه السلام چنین آمده است : « و اما مصحف فاطمه در آن علم به امور آینده است ، اسامی کسانی است که تا روز قیامت حکومت می کنند . » (همان ج 26 ص 18 ح 1)
و در حدیثی دیگر اشاره به اسم آنان و اسم پدرانشان شده است . (اصول کافی ج 1ص 242 ح 8 )
6- وصیت فاطمه
سلیمان بن خالد از امام صادق علیه السلام نقل می کند که فرمود : « مصحف فاطمه را بیرون آورید ، زیرا در آن وصیت فاطمه است » ( اصول کافی ج 1ص 241 ح 4)
تمام مطالب فوق به جز آنچه با رنگ قرمز نوشته شده است از کتاب شیعه شناسی و پاسخ به شبهات نوشته استاد رضوانی جلد 1 صفحه 307 الی 313 نقل شده است
اهلا ، قرأت واستمتعت شكرا لكم تقبلو تحيتي الخالصه.