جانشین  پیامبر (ص) که ضامن تداوم حیات دین و نیز پاسخگوی نیازهای بشر است شخصیت ممتازی است که به تناسب جایگاه والای پیشوایی و رهبری، ویژگی هایی دارد که مهمترین آنها عبارتند از:

تقوا و پرهیزگاری و برخورداری از ملکه عصمت به گونه ای که کوچکترین گناهی از او سر نمی زند.

علم و دانش که از علم پیامبر (ص) سرچشمه گرفته است و متصل به علم الهی است. بنابرین پاسخگوی همه در تمام زمینه های مادی و معنوی، دینی و دنیوی است.

آراستگی به فضائل و سجایای اخلاقی در بالاترین درجات؛

توان اداره جامعه بشری و مدیریت صحیح آن بر اساس آموزه های دینی؛

با توجه به صفات یاد شده برای امام، بدیهی است که انتخاب چنین فردی از توان و دانش مردم بیرون است و تنها خداوند است که سبب علم بی نهایت خود می تواند پیشوایان و جانشینان پیامبر (ص) را برگزیند. بنابراین از مهمترین ویژگی های امام، منصوب بودن او از سوی خداست.

پس از روشن شدن دیدگاهها، بجاست به این سوال پاسخ دهیم که با وجود قرآن و سنت پیامبر (ص)  چه نیازی به امام و رهبر دینی _ آنگونه که شیعه معتقد است_ وجود دارد؟

برای ضرورت وجود امام ، دلیل فراوانی بیان شده است ولی ما تنها به یک بیان ساده، اکتفا می کنیم:

همان دلیلی که نیاز به پیامبر را بیان می کند، بیانگر نیاز مردم به «امام» نیز است. زیرا از سویی، اسلام آخرین دین و حضرت محمد(ص) آخرین پیامبر خداست، بنابرین، اسلام باید پاسخگوی تمام نیاز های بشر تا قیامت باشد. از سوی دیگر، قرآن کریم، اصول و کلیات احکام و معارف الهی را بیان کرده است وتبیین و توضیح آن به پیامبر (ص) واگذار شده است. ولی روشن است که پیامبر (ص) به عنوان رهبر مسلمین ، مطابق نیازها و ظرفیت جامعه اسلامی زمان خود به بیان آیات الهی پرداخته است، و لازم است برای او جانشینان لایقی باشد که همچون او متصل به دریای بیکران علم خدا باشند تا آنچه را پیامبر (ص)، تبیین نفرموده است، بیان کنند و نیازهای جامعه مسلمین را در هر زمان ، پاسخ گویند.

در روایتی که شیعه و سنی از پیامبر اسلام (ص) نقل کرده اند آمده است:

« انی تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی؛ ما ان تمسکتم بهما لن تضلوا بعدی ابدا…»

« به راستی که من دو چیز گرانبها در میان شما باقی می گذارم: قرآن و اهل بیتم، تا وقتی به این دو چنگ بزنید هرگز پس از من گمراه نخواهید شد.»

طبق این حدیث، هیچ زمانی خالی از حضور عترت پیامبر در کنار قرآن نخواهد بود.

همچنین امامان (ع) نگهبان میراث به جا مانده از پیامبر (ص) و نیز مبین و مفسر حقیقی قرآن کریم هستند تا دین خدا دستخوش تحریف غرض ورزان و دشمنان قرار نگیرد و این سرچشمه زلال تا قیامت، پاک و پاکیزه باقی ماند.

بعلاوه امام به عنوان انسان کامل، الگوی جامعی در همه ابعاد انسانی است و بشر نیاز جدی به چنین نمونه ای دارد که با دستگیری و هدایت او، آنگونه که در خود کمال انسانی اوست تربیت گردد و در پرتو راهنمایی های این مربی آسمانی از انحراف ها و دام های نفس سرکش خود و شیطان های بیرونی محفوظ بماند.

از مطالب بالا روشن شد که نیاز مردم به امام یک نیاز حیاتی است و برخی از وظایف امام به شرح زیر است:

_رهبری و اداره امور جامعه (تشکیل حکومت)

_حفظ دین و آئین پیامبر از تحریف و بیان صحیح قرآن؛

_تزکیه نفوس و هدایت معنوی مردم؛

پس از رحلت پیامبر گرامی اسلام (ص) مهمترین بحثی که در جامعه نو پای اسلامی مطرح شد موضوع خلافت و جانشینی رسول خدا (ص) بود . گروهی بر اساس آراء  بعضی بزرگان صحابه پیامبر (ص) ، خلافت ابوبکر را پذیرفتتند و گروه دیگر معتقد شدند که جانشین پیامبر بنابر تعیین آن حضرت ، امام علی (ع) است .در زمان های بعد دسته اول به عامه ( اهل سنت و جماعت) و گروه دوم به خاصه (تشیع) معروف گردیدند.

نکته قابل توجه اینکه اختلاف شیعه و سنی تنها در شخص جانشین پیامبر (ص) نیست؛ بلکه در دیدگاه هر یک، «امام» معنی و مفهوم و جایگاه ویژه ای دارد که این دو مذهب را از یکدیگر متمایز می کند.

برای روشن شدن موضوع، معنای امام و امامت را بررسی می کنیم تا تفاوت دیدگاه ها آشکار گردد.

«امامت» در لغت به معنی پیشوایی و رهبری است و «امام» کسی است که سرپرستی یک گروه را در مسیری مشخص به عهده می گیرد. و در اصطلاح علم دین، امامت به گونه های مختلف تفسیر شده  است.

به نظر اهل سنت، امامت حاکمیتی دنیوی (و نه منصبی الهی) است که از رهگذر آن جامعه مسلمین سرپرستی و اداره می گردد و از آنجا که هر جمعیتی نیاز به پیشوا و بزرگی دارند جامعه مسلمین نیز، پس از پیامبر (ص) باید برای خود رهبری برگزیند و چون برای این گزینش راه و رسم ویژه ای در دین ترسیم نشده است، انتخاب جانشین پیامبر (ص) می تواند از راههای مختلف همچون رجوع به آراء اکثریت مردم یا بزرگان آنها وصیت خلیفه پیشین و یا حتی کودتا و غلبه نظامی باشد.

ولی شیعه که امامت را ادامه نبوت و امام را حجت خدا در میان خلق و واسطه فیض او به مخلوقات می داند معتقد است که امام تنها به تعیین الهی است که از زبان پیامبر (ص) پیام آور وحی، معرفی می گردد. این ایده به خاطر جایگاه رفیع و بلند امامت در تفکر شیعی است که امام را نه تنها سرپرست و مدیر جامعه مسلمین که بیان کننده احکام الهی و مفسر قرآن کریم و راهبر راه سعادت می داند. بیان دیگر در فرهنگ شیعه ، امام، مرجع امور مردم در دو بخش دین و دنیاست نه آنگونه که اهل سنت معتقدند که تنها وظیفه خلیفه، حکومت داری و اداره دنیای مردم باشد.

یکی از وظایف ما مسلملنان، زمینه سازی و گسترش فرهنگ مهدویت و جلو گیری از تأخیر در ظهور آن حضرت است. کار در بعد فرهنگی در عرصه مهدویت به چند محور نیاز دارد:

1. تبیین استراتژی انتظار

استراتژی انتظار؛ یعنی کلان نگری و به کارگیری همه نیروها و توانایی ها برای تحقق ظهور حضرت، این امر تحقق نمی یابد مگر اینکه در این عرصه از هرگونه برنامه منفعلانه دوری کرده و خود را به یک برنامه فعال و پر تحرک واداشته تا با سازمان دهی به همه نیروها و توان موجود به افراد مورد نظر دست یابیم. برای تحرک لازم در این زمینه باید آینده نگری داشت؛ زیرا بدون تبیین روشن آینده نمی توان برنامه درستی تدوین کرد.

همچنین باید از تمام ظرفیت های موجود در جامعه استفاده کرد تا انتظار به معنای واقعی کلمه شکل بگیرد، در نتیجه راه از بیراهه شناخته شود و گرفتار انتظار منفی و ایستا نشویم.

2. آسیب شناسی

باید تلاش کرد نقاط آسیب پذیر را شناخت و سعی در حل این آسیب ها داشت : به عنوان نمونه، نباید با طرح افراطی ملاقات با امام زمان (عج)، اساس مهدویت را در ملاقات خلاصه کرد، چرا که عدم تحقق ملاقات، عده ای دچار یأس و نا امیدی می شوند و … و یا به طرح یک طرفه قهر و غضب امام پرداخت.

همچنین بایستی مراقب باشیم، مفهوم انتظار، تحریف نشود و اندیشه های نادرست (مانند ظلم پذیری و … ) در جامعه حاکم نگردد.

3. دشمن شناسی

دشمن از هر حربه ای استفاده می کند تا جلوی رشد تفکر مهدویت را در جامعه اسلامی بگیرد و یا آن را تحریف کند. با توجه به آنچه گفته شد ( ثمرات مهدویت و … ) ، اگر دشمن این کار را نکند باید تعجب کرد؛ زیرا ماهیت دشمنی همین است! باید کوشید با شناخت صحیح مباحث مهدویت، جلوی هرگونه تخریب و تحریف در آن را گرفت.

مهدویت در راستای مسأله امامت و در امتداد نبوت و خاتمیت است، از این رو در مرحله ای حساس از تاریخ آغاز شده و تا امروز ادامه یافته است و تا آخرین لحظه حیات دنیوی بشر نیز باقی خواهد بود. بنابرین چگونگی «امامت» از امام علی (ع) تا ولی عصر(عج) و عکس العمل مسلمانان درباره امامت (بطور عام) و مهدویت  (بطور خاص) و نیز حوادث تاریخی در این زمینه می تواند از موضوعات مهم و حساس تاریخ اسلام به شمار می آید.

مساله مهدویت در طول تاریخ مطرح بوده است، روایات شیعه و سنی مملو از بشارت پیامبر گرامی به آمدن حضرت مهدی (عج) است. موعود باوری در طول حیات تاریخی اسلام منشأ آثار فراوان بوده است.

جالب اینجا که بسیاری از حرکت های اصلاحی در تاریخ تاریخ و عصر حاضر متأثر از اندیشه مهدویت بوده است؛ (مثل فاطمیان در مصر، مهدی سودانی در سودان و …) حرکت اصلاحی موعود باوری آن چنان در جامعه اسلامی تأثیر شگرف گذاشت که برخی از دسیسه گران با استفاده ابزاری از واژه مهدی، و ادعای مهدویت عده ای از مردم را در جوامع اسلامی به خود مشغول کردند.

تاریخ پیوسته شاهد شکست مکتب ها و حکومت های مختلف در صحنه های جهانی بوده است. سالیان دراز دو ایده غالب - کاپیتالیسم نماینده اندیشه لیبرال دموکراسی غرب و کمونیسم نماینده سوسیالیسم با سلاح های اتمی و… جهان را تهدید کرده اند و این آشکار ترین دلیل بر نا کار آمدی برنامه ها و ایده های آنها است.

این دو تفکر سالیان متمادی، افکار و اندیشه سیاسی جهان معاصر را تحت شعاع خود قرار داده بود. ولی در طول سالیان گذشته یکی سقوط کرده و دیگری در حال سقوط است زیرا به راحتی می توان چالش های موجود در اندیشه لیبرال دموکراسی قبل را مشاهده کرد . آنچه از بحران های اخلاقی، معرفتی، روانی و تکنولوژی و… در آن پدید آمد، همه نشان آن دارد که این امپراطوری، در انتظار یک شکست سنگین است.

حال تکلیف این بشر وامانده و سرگشته از ناکامی ها و شعار های بی عمل و نظاره گر سراب ها چیست؟

بشر امروزی تشنه یک طرح و نگاه جدید در عرصه سیاسی جهان است . به واقع بشر امروز در یک عطش فوق العاده به سر می برد، و آن چه می تواند او را سیراب کند، فقط طرح مدینه فاضله مهدوی است.

نطریه مهدویت، یک اندیشه ی جهانی است و این اندیشه برای جهان و اداره آن طرح و بر نامه دارد .

از این رو تنها برنامه ای که می تواند پاسخگوی بشر معاصر باشد، این اندیشه است، مهدویت در عرصه حکومت ئارای اهداف بلند و ارزشی است، و حتی می تواند این فکر برای حکومت دینی، یک طرح راهبردی باشد.

اگر مهدویت به خوبی تبیین شود، حرکت های اصلاحی در سراسر جهان جان می گیرد، چنان که انقلاب اسلامی ایران به عنوان زمینه و بستری مناسب برای انقلاب بزرگ امام مهدی (عج) شکل گرفت.

بشر از روزی که روی زمین قرار گرفت، پیوسته در آرزوی یک زندگی اجتماعی سعادت بخش بوده است. اگر این خواسته امکان تحقق خارجی نداشت، هرگز چنین آرزو و امیدی در نهاد وی نقش نمی بست؛ همان طور که اگر غذا یا آبی نبود، تشنگی و گرسنگی هم نبود… .

«مهدویت»، فکر و اندیشه ای است که آثار اجتماعی فراوانی دارد، مهمترین آنها، از بین بردن یأس و نا امیدی از پیکره اجتماع است، مهدویت؛ یعنی، امیدواری به آینده ای روشن و پیامی رهایی بخش به بشر سرخورده و ستم دیده و اینکه روزی یک مرد الهی خواهد آمد و آنچه مردم بدان امید دارند، تحقق خواهد بخشید.

یک مسلمان، باور قطعی دارد که تنها نظام اجتماعی که می تواند به خواسته های مشروع او به طور کامل پاسخ دهد و نظامی را بر اساس حق و عدالت شکل دهد ، نظام زیبای حکومتی اسلام است که شکل کامل آن در عصر ظهور ولی عصر (عج) تحقق خواهد یافت. این، یعنی امید، نشاط زندگی. این اندیشه آنقدر روشن است که حتی برخی از مستشرقان ( نظیر ماربین فیلسوف آلمانی ) هم بدان تصریح کرده است : «از جمله مسائل اجتماعی بسیار مهم همیشه می تواند موجب امیدواری و رستگاری باشد. همانا اعتقاد به وجود حجت عصر و انتظار ظهور او است.»

بنابراین اعتقاد به وجود مقدس مهدی موعود(عج) امید را در دل ها زنده می کند . انساتی که معتقد به این است، نا امید نمی شود، چون می داند یک پایان روشن حتمی وجود دارد … سعی می کند که خودش را به آن برساند و از حرکت نمی ایستد بلکه سعی در تخقق بخشیدن به آن دارد و از این رو در برابر سختی ها و نا ملایمیت تن به شکست نمی دهد. این بزرگترین ره آورد اجتماعی برای بشر در پرتو اعتقاد به مهدویت است.

«اعتقاد» بنیان اصلی زندگی است؛ یعنی، آنچه را که انسان در میدان عمل انجام می دهد، بی تردید به ساختار اعتقادی او برمی گردد. از این رو اگر انسان دارای اعتقاد صحیح و مستحکم باشد، در صحنه عمل گرفتار لغزش و دو دلی نخواهد شد. مهمترین چیزی که به اعتقاد درست شکل می دهد، معرفت است.

با تحصیل معرفت  می توان به این نتیجه رسید که؛ امام زمان (عج) تداوم بخش امامت ائمه هدی (ع) می باشند، او واسطه فیض الهی، خاتم الاوصیاء و مظهر رسول خدا است، امام زمان (عج) طریق معرفت  به آفریدگار است؛ چنان که در روایات، راه معرفت خدا و اوصاف او شناخت اولیای خدا و امامان معصوم دانسته شده است. اینان مظهر اسمای الهی اند و شناخت درست آنان، می تواند طریق معرفت خدا باشد.

شیعه و سنی از پیامبر اکرم (ص) نقل کرده اند

«من مات و لم یعرف امام زمانه مات میته جاهلیه.»

هرکس بمیرد و حال آنکه امام زمان خود را نشناخته باشدبه مرگ جاهلی مرده است.

در برخی از دعاها مامور شده ایم تا خواهان توفیق معرفت امام باشیم :

«اللهم عرفنی حجتک فانک ان لم تعرفنی حجتک ضللت عن دینی.»

خدایا حجت خود را به من بشناسان، اگر حجت خود خود را به من نشناسانی، از دینم گمراه خواهم شد.

آیا با وجود این همه آثار، نباید به شناخت امام  (عج) پرداخت و ابعاد وجود مقدس حضرت ولی عصر (عج) را بهتر شناخت؟ چگونه می توانیم نسبت به او شناخت صحیح و درستی نداشته باشیم؟ در حالی که آن حضرت در عصر غیبت نیز، از فیض الهی خویش، مردم را محروم نمی کند، و همه ما مشمول فیوضات امامت او هستیم؟

در هر بحثی پیش از پرداختن به مسائل آن، باید به ضرورت و بایستگی آن توجه کرد، تا با انگیزه قوی و توان کافی وارد آن شد.

از این رو در ابتدا چند پرسش را مطرح می کنیم :

1.آیا مباحث مهدویت، کاربردی است و یا صرفا تئوری و حاشیه ای است؟

2.آیا بحث از مهدویت و مسائل آن نیاز بشر امروز است و می تواند به انتظارات او پاسخ دهد؟

3.اعتقاد به مهدویت چه تحولی در زندگی انسان مسلمان ایجاد می کند؟ و…

موضوع موعود یا مصلح کل، نظریه و اندیشه ای نیست که در طول زمان در اذهان پدید آمده و برای تسکین دردها و ایده ای برای دلداری مظلومان باشد. بلکه هویت شیعه است که با توجه به آیات و روایات می توان به ضرورت آن پی برد.

در این نوشتار برآنیم که به طور اختصار، در ابعاد مختلف به ضرورت طرح مهدویت بپردازیم.