آخرین امام شیعیان و دوازدهمین جانشین رسول خدا (ص) در سپیده دم جمعه، نیمه شعبان سال 255 قمری (868 میلادی) در سامراء یکی از شهرهای عراق، دیده به جهان گشود.

پدر گرامی او پیشوای یازدهم شیعیان حضرت امام حسن عسکری(ع) و مادر بزرگوار آن حضرت، بانویی شایسته به نام نرجس بود که درباره ملیت او در روایات، مختلف است.

مطابق روایتی، آن حضرت دختر «یشوع» پسر امپراطور روم بوده و مادرش از نسل «شمعون» وصی حضرت عیسی است. برابر این روایت نرجس در پی خوابی شگفت مسلمان شد و به هدایت امام عسکری (ع) خود را در میان سپاه روم که عازم نبرد با مسلمانان بودند قرار داد و همراه جمعی دیگر به اسارت لشکر اسلام در آمد. امام هادی (ع) کسی را فرستاده که او را خریداری کرد و به سامراء آورد.

روایات دیگری نیز نقل شده است ولی مهم و قابل توجه است اینکه حضرت نرجس مدتی در خانه حکیمه خاتون- از خواهران بزرگوار امام هادی(ع)- بوده و تحت تعلیم و تربیت ایشان قرار گرفته است و در مورد احترام فراوان حکیمه بوده است.

حضرت نرجس (ع) آن بانویی است که سالها پیش در کلام پیامبر (ص) و امیرالمومنین(ع) و امام صادق (ع) مورد ستایش قرار گرفته و از او به عنوان بهترین کنیزان و سرور آنان یاد شده است.

گفتنی است که مادر امام عصر (عج) به نام های دیگری مانند سوسن، ریحانه، ملیکه و صیقل (صقیل) نیز خوانده می شد.

در پایان این گفتار مناسب است که بخشی از بیان زیبای پیشوای هشتم، حضرت رضا (ع) را که درباره مقام امام و ویژگی های اوست بیاوریم:

« آنها که در امر امامت اختلاف کردند و گمان کردند که امامت امری انتخابی است، نادانی کردند… مگر مردم، مقام و منزلت امامت در میان امت را می دانند تا روا باشد که به اختیار و انتخاب ایشان واگذار شود؟!

همانا امامت، قدرش والاتر و شأنش بزرگتر و منزلتش عالی تر و مکانش رفیع تر و عمقش ژرف از آنست که مردم با عقل خود به آن برسند یا با رأی خود آن را دریابند…

همانا امامت، مقامی است که خدای عزوجل، بعد از رتبه نبوت و خلت ( مقام خلیل اللهی ) در مرتبه سوم به ابراهیم (ع) اختصاص داد… امامت، خلافت خدا و خلافت رسول خدا (ص) و مقام امیرالمومنین (ع) و میراث حسن وحسین (ع) است. به راستی که امامت، زمام دین و مایه نظام مسلمین و صلاح دنیا و عزت مومنان است… کامل شدن نماز، روزه، حج و جهاد و … نیز حفظ مرزها به سبب امام { پذیرفتن ولایت } است.

امام، حلال خدا را حلال و حرام او را حرام می کند {و مطابق حکم واقعی پروردگار، حکم می کند} و حدود الهی را به پا می دارد و از دین خدا حمایت کرده و با حکمت و موعظه نیکو و دلیل رسا به راه پروردگار دعوت می کند.

امام مانند خورشید طلوع کننده است که نورش عالم را فرا می گیرد و خودش در افق است به گونه ای که دست ها و دیدگان به او نرسد. امام، ماه تابان، چراغ فروزان، نور درخشان و ستاره راهنما در شدت تاریکی ها و در راههای شهر ها و کویرها و در گرداب دریاها { نجات دهنده از انواع فتنه ها و نادانی ها } است…

امام انیس همراه و پدر مهربان و برادر تنی و مادر نیکوکار به فرزند کوچک و پناهگاه بندگان در مصیبت های بزرگ است. امام کسی است که از گناهان پاک و از عیب ها بر کنار است. او به دانش مخصوص و یه خویشتن داری و حلم نشانه دار است… امام، یگانه روزگار خویش است و کسی به (ساحت) او نزدیک نمی شود و هیچ دانشمندی با او برابر نمی گردد. نه کسی جای او را می گیرد و نه برای او مثل و مانندی یافت می شود… پس کیست که بتواند امام را بشناسد و یا انتخاب امام برای او ممکن باشد؟!هیهات هیهات! در اینجا خردها گم گشته و عقل ها سرگردان و حیران گردیده است.{ در اینجا } دیده ها بی نور، بزرگان کوچک؛ حکیمان متحیر… و سخن دانان در مانده اند از اینکه بتوانند یکی از شوؤن یا فضیلت های امام را توصیف کنند و آنان همگی به عجز و ناتوانی اعتراف می کنند.

از دیدگاه شیعه، امام و جانشین پیامبر تنها به دستور خدا و انتخاب او انجام می گیرد و پیامبر، امام پس از خود را معرفی می کند. بنابرین هیچ فرد یا گروهی حق دخالت در این امر را ضرورت نصب امام از سوی خداوند دلیل هایی دارد از جمله:

الف. به فرموده قرآن، حاکم مطلق بر همه چیز خداوند است و همه باید تنها از او اطاعت کنند. بدیهی است این حاکمیت می تواند از سوی خداوند و به هرکسی - مطابق شایستگی و مصلحت  داده می شود بنابراین، همان گونه که پیامبر به وسیله خدا انتخاب می گردد، امام نیز به تعیین الهی، بر مردم ولایت می یابد.

ب. پیش از این برای امام، ویژگی هایی را از قبیل عصمت و علم و … بیان کردیم. روشن است که یافتن و شناختن کسی که دارای این صفات -آن هم در عالی ترین درجه- باشد تنها به وسیله خداوند که دانای به آشکار و نهان انسانهاست، امکان پذیر است. همان گونه که خداوند در قرآن کریم به ابراهیم می فرماید: من تو را به مقام امامت مردم قرار دادم.

امام که پیشوا و راهبر جامعه است باید از همه بدی ها و رذائل اخلاقی دور بوده و در مقابل، همه کمالات اخلاقی را در عالی ترین حد آن دارا باشد زیرا او به عنوان انسان کامل بهترین الگو برای پیروان خود بشمار می رود.

امام رضا (ع) فرمود: « برای امام (ع) نشانه هایی است: او داناترین،… پرهیزگارترین، بردبارترین، شجاع ترین، سخاوتمند ترین و عابدترین مردم است. »

امام علی (ع) می فرماید:

کسی که { به امر خدا} خود را امام مردم قرار داده است بر اوست که پیش از تعلیم دیگران به تعلیم خود همت گمارد و باید دیگران را به وسیله رفتار خود تربیت کند پیش از آنکه با گفتار تربیت کند.

از آنجا که انسان، موجودی اجتماعی است و اجتماع بر روح  و روان و رفتار او تأثیر فراوانی دارد لازم است برای تربیت صحیح و رشد او به سوی قرب الهی، زمینه های اجتماعی مناسب پدید آید و این در سایه تشکیل یک حکومت الهی ممکن خواهد بود. بنابرین امام و پیشوای مردم باید توان اداره امور جامعه را دارا بوده و با استفاده از تعالیم قرآن و سنت نبوی و بهره گیری از عناصر کار آمد حکومتی اسلامی پی ریزی کند.

امام که سمت پیشوایی و رهبری مردم را به عهده دارد؛ لازم است دین را تمامی زوایای خود بشناسد و به قوانین آن آگاهی کامل داشته باشد و نیز با دانستن تفسیر آیات قرآن و احاطه کامل به سنت پیامبر (ص) به تبیین معارف دین پرداخته و به همه سوالات مردم در موضوعات مختلف پاسخ دهد و آنها را به بهترین شیوه راهنمایی کند. بدیهی است که چنین مرجع علمی می تواند مورد اعتماد و تکیه گاه توده ها قرار گیرد و چنین پشتوانه علمی تنها به واسطه اتصال به علم الهی می تواند وجود داشته باشد به همین دلیل است که شیعه معتقد است امامان و جانشینان واقعی پیامبر (ص) برگرفته از علم بیکران خدایی است.

امام علی (ع) درباره علامت های امام بر حق می فرماید:

« امام آگاه ترین فرد است به حلال و حرام خدا و احکام گوناگون و اوامر و نواهی او و هرآنچه مردم نیازمند هستند.»