پژوهش در زمينه آسيب‏شناسى مهدويت، عرصه‏اى جديد و بدون پيشينه تحقيقىِ در خور توجه است. از اين رو اين نوشتار، تنها مقدمه‏اى در اين باب است و نگارنده اميد دارد تا با انجام چنين پژوهش‏هايى باب تحقيق و پژوهش در اين مبحث بيش‏تر گشوده گردد. چرا كه هنوز تحقيق نظرى يا ميدانى در خور توجه، معتبر و جامعى در اين‏باره وجود ندارد. متأسفانه علاوه بر اين كه پژوهشى نظام‏مند و بنيادين در اين زمينه نداريم، از پژوهش‏هاى تجربى و ميدانى كه بتواند بيانگر وضعيت موجود مهدويت در كشور باشد، نيز بى‏بهره مى‏باشيم. تحقيقاتى هم كه صورت گرفته، عمدتا بى‏نظم و غيرنظامندند و پژوهشى كه تحليلى، موشكافانه و برخوردار از شيوه‏هاى ارزشيابى باشد وجود ندارد.

معناشناسى بحث

1 . مفهوم آسيب‏شناسى
آسيب، عاملى است كه سبب اختلال، ناهنجارى و آفت در پديده‏ها مى‏شود و آسيب‏شناسى به معناى بازشناسى اختلال‏هاى مفهومى و مصداقى بحث است. اين اختلال‏ها ممكن است در اثر ناكارآمد بودن و ضعف روش‏هاى پيام‏رسانى و يا محتواى پيام باشد. بعضى از عوامل به صورت مستقيم در ايجاد اين اختلال‏ها دخيل بوده (مثل ضعف در محتوا) يا ممكن است به جهت عواملى غيرمستقيم اين مسئله رخ داده باشد. به هرحال بايد هم اختلال‏ها بازشناسى شود و هم علل ايجاد اين اختلال‏ها، كه به مجموع اين‏ها آسيب‏شناسى گويند.

2. مفهوم تربيت
صاحبنظران تعليم و تربيت تعريف‏هاى متعدد و گوناگونى از تربيت ارائه داده‏اند كه در اين نوشتار، تنها به آخرين تعريفى كه در اين حوزه به عنوان يك تعريف قابل قبول مطرح است بسنده مى‏كنيم و آن عبارت است از: «حركت از وضع موجود به سمت وضع مطلوب».

مفهوم آسيب‏شناسى مهدويت

هرگاه مفاهيم و آموزه‏هاى مهدوى در دين مورد بدفهمى قرار گيرد يا به صورت نابجا القا شود، آسيب‏هاى چشم‏گيرى در اين حوزه آشكار خواهد شد. به عبارت ديگر منظور از آسيب‏شناسى مهدويت، اين است كه كج‏روى‏ها و كج انديشى‏هايى كه تا به حال در اين مقوله صورت گرفته است، مورد بازشناسى قرار گيرد تا نهايتا مفاهيم و ديدگاه‏هاى مهدوى در دين به دور از اختلال‏هاى مفهومى و مصداقى ياد شده بازشناسى شود.

اهميت آسيب‏شناسى مهدويت
ثمربخشى تلاش دست اندركاران و مروجان فرهنگ مهدويت، به آسيب‏شناسى مهدويت؛ يعنى شناخت و تحليل موانع جريان مهدويت و تبيين چگونگى برخورد مؤثر با اين عوامل، بستگى دارد.

تربيت مهدوى در مفهوم خاص آن: «مجموعه تدابير و اقدامات سنجيده و منظم فرهنگى براى پرورش و تقويت ايمان و باورهاى مهدوى» در مخاطبان است. و براى رسيدن به اين هدف والا به دو عامل برنامه‏ريزى و آسيب‏شناسى نيازمنديم. از سوى ديگر، اهميت، اولويت و ضرورت انكارناشدنى تبيين و ترويج فرهنگ مهدويت در نظام دينى، ضرورت توجه به بحث را دوچندان مى‏كند.

هم‏چنين باور به حقانيت بحث و رويكرد جدى نسل جوان براى پذيرش باورهاى مهدوى و گرايش به آن، همه دست اندركاران را وامى‏دارد تا براى افزايش ثمربخشى اين فرايند و نهادينه سازى فرهنگ مهدويت و يافتن راهكارهاى مناسب بر تلاش خود بيافزايند .

بايد اين نكته مهم را يادآور شد كه دست‏اندركاران امر فرهنگ مهدويت با وجود تلاش زياد براى تبيين و ترويج اين فرهنگ، با ناكامى‏ها و بن بست‏هاى بسيارى روبه‏رو بوده است. البته بسيارى از اين ناكامى‏ها برمى‏گردد به كج روى و كج‏انديشى‏هايى كه در اين حوزه توسط برخى از مروجان اين فرهنگ صورت گرفته است. از اين‏رو جا دارد كه به جد به شناختن اين كجروى‏ها و كج انديشى‏ها اقدام گردد. به بيان ديگر بايد به پيرايش و تهذيب مفاهيم و مصاديقى كه تا اكنون وارد اين فرهنگ شده است پرداخت. در غير اين صورت هرگونه برنامه ريزى براى نهادينه سازى اين فرهنگ، بى‏نتيجه خواهد بود. كسانى كه بدون توجه به بحث آسيب‏ها وارد عمل مى‏شوند، هم‏چون باغبانى مى‏مانند كه بدون توجه به آفت‏ها، مشغول كشت و كار شود كه قطعا در اين صورت اين كشت و كار ثمره‏اى براى او نخواهد داشت.

در اهميت اين مسئله همين بس كه مولاى متقيان حضرت على عليه‏السلام مى‏فرمايد: «المصيبة بالدين اعظم المصائب ؛ بزرگترين مصيبت، آفت در دين است»(2). آرى وقتى ديندارى فرد دچار آفت شود، اين بزرگ‏ترين مصيبت است.

بهرحال شناخت آسيب‏ها و عوامل ايجاد كننده آن مى‏تواند دست مايه خوبى براى پيش‏گيرى از آفت زايى در دين و ديندارى شود. در پايان جا دارد كه در اين بخش از نوشتار به نكته بسيار حكيمانه امير بيان حضرت على عليه‏السلام توجه شود كه فرمود:

من لم يعرف مضرّة الشى لم يقدر على الامتناع منه

هركس آفت چيزى را نشناسد، قادر به خوددارى و پيشگيرى از آن نيست.

نشانه‏هاى آسيب مندى در مهدويت

شناخت علل و عوامل آسيب زا، در حوزه مهدويت بدون توجه به نشانه‏هاى آسيب مندى، كارى ناقص است. به بيان ديگر، بايد نشانه‏هاى آفت زدگى را در فرد يا جامعه مشاهده كنيم، سپس به دنبال يافتن علت و عامل آفت زدگى باشيم كه در اين صورت با اهتمام بيش‏ترى در پى آفت زدايى خواهيم بود. از اين‏رو توجه به بحث آسيب مندى، ضرورى به نظر مى‏رسد بايد به وجود نشانه‏هاى آفت زدگى در دينداران و مسلمانان در حوزه مهدويت، به يقين برسيم.

در اين بخش، نگاهى كلى به نشانه‏ها آسيب مندى مى‏اندازيم. اين نشانه‏ها عبارتند از:

ترديد در آموزه‏ها و اعتقادات مربوط به مهدويت

نشانه سلامت فرد در حوزه باورها و اعتقادات مهدويت، برخوردارى از باور قلبى و عميق به آموزه‏ها و معارفى است كه در اين حوزه دينى وارد شده است. چنان چه ثبات و پايدارى در دين به قوت يقين وابسته است؛ «ثبات الدين بقوة اليقين» اين مسئله در مباحث مهدويت از جايگاه ويژه‏اى برخوردار است. اگر فرد در اين گونه مباحث به ترديد و سستى در يقين دچار شود، تزلزل در اعتقادات او نسبت به وجود مبارك امام زمان(عج) تزلزل ايجاد خواهد شد و اين خود يكى از مسائل اختلال زا مى‏باشد.

از اين رو، نسلى كه در اصل مباحث مهدويت دچار ترديد و دودلى است، يك نسل آسيب‏پذير مى‏باشد. براى تعيين ميزان آسيب‏پذيرى جا دارد پژوهش ميدانى گسترده‏اى در اين زمينه به ويژه در رابطه با نسل جوان، صورت گيرد تا به صورت دقيق و علمى ميزان برخوردارى جوانان از اعتقادات عميق و يقينى نسبت به مهدويت، مشخص گردد. اين امر كمك مى‏كند تا بتوانيم روشن‏تر و دقيق‏تر نظر دهيم كه آيا نسل ما، در اين زمينه يك نسل آسيب‏پذير است يا از قوت يقين و ثبات عقيده برخوردار است. مشخص شدن اين مسئله در برنامه ريزى آينده مى‏تواند راهگشا باشد.

سستى در انجام تكاليف و وظايف، نسبت به امام زمان(عج)

يكى از شاخص‏هايى كه مى‏تواند نمايانگر سلامت يا بيمار بودن انديشه جامعه نسبت به مهدويت باشد، مسئله اهتمام جدى افراد در انجام تكاليف و وظايفى است كه يك فرد منتظر نسبت به امام زمان(عج) دارد. چرا كه ولايت مدارى مستلزم پاى بندى به تكاليف انسان‏ها در قبال ولى امر مى‏باشد.

از اين‏رو همان‏طور كه در بخش گذشته هم مطرح شد، بايد با آمارگيرى علمى و كارشناسانه مقدار پاى بندى افراد نسبت به تكاليف و وظايف نسبت به ولى امر مشخص گردد. اگر آمار سستى در قبال اين مسئله را نشان داد نمايانگر وجود آسيب مندى جامعه است. كه بايد براى آفت زدايى اقدام نمود.

نكته قابل توجه اين است كه بخشى از روايات وارده در حوزه معارف مهدويت مربوط به وظايف و تكاليفى است كه يك مسلمان در عصر غيبت در قبال امام زمان(عج) دارد. متأسفانه اين روايات كم‏تر مورد توجه و عمل شده كه خود نشانه اهمال جامعه نسبت به اين مهم است كه نبايد مورد غفلت قرار گيرد.